GAZTAA ta ZIKINBRILLOA

Pasa den asteazkenean liburuaren nazioarteko eguna izan dela-eta, irakurzaletasunari, idazketari eta liburu salmentari buruzko hainbat datu eta gogoeta zabaldu dira bazterretan. Horien artean, ohi denez, salmenta handiko liburuei buruz (best-seller esaten zaienei buruz) ere zenbait iritzi entzun ditugu. Kontrakoak, ia erabat. Izen handiko jendeak boteak, gehienak. Txitxareak mugitu dizkigutenak, baten batzuk.
Best seller-ek defentsa abokaturik behar ez duten arren (ezta merezi ere batzuk), gure eskasetik, haien alde zerbait esan nahia sortu zaigu. Izan ere, hitz egin dezagun argi:
- Idazle guztiok nahi genuke asko saldu. Irakurle ugari eduki. Gure isilpeko lanaren nolabaiteko onespena jaso. Eta kontrakoa dionari, barkatu, baina ez diogu sinesten. Norbaitek esan baitezake berak bere buruarentzat idazten duela, gero arrakasta izango duen ala ez axola gabe. Jakina, hala da eta hala behar du. Baina “idatzi” eta “argitaratu” bi aditz ezberdin dira euskaraz. Zuk idatzitako hori etxeko kajoitik atera eta plazaren erdira eramateko erabakia hartzen duzunean, zerbaitegatik da. Ez gaitezen hipokritak izan.
- Euskadin rock’n rollak ez du dirurik ematen. Hertzainek ondo esan zuten moduan, euskal merkatua txikiegia da salmenta ikaragarriekin amesteko. “Kutsidazu bidea Ixabel” izango da gure best-seller bakarrenetakoa, eta horren kopuruak ere barregarriak espainiar edo ingelesekin alderatuta. Zoritxarrez (eta amildegi ertzean bizi diren argitaletxe euskaldunei galdetu bestela) ez daukagu literatura komertzial sendorik euskaraz. Futboleko konparazioa erabiliz, UEFA lehiaketatik kanpo geratzen diren taldeen komentarioak errepikatzen ditugu ondorioz: “Total, hobe da horrela”, “Maila horietan ibiltzeak asko desgastatzen du”, “Gure benetako helburuak beste batzuk dira”, etabar. Kontsolatzeko balio digu. Baina denok, onartu ala ez, Championseko finalean egotea amesten dugu. Edo literatura komertziala erdaraz egotea ondo dago eta euskal literaturak Arantzazuko amabirjina baino puruagoa izan behar du?
- Kaka goxoa da: milioika eulik ezin dute oker egon. Txistea ezaguna da, eta liburu bat oso saldua izateak ez duela honen kalitatea ziurtatzen nabarmentzeko balio du. Noski. Ezta aurkakoa ere. Gutxi saltzeak ez du esan nahi, berez, liburu bat txarra denik. Orain maisulantzat hartzen ditugun liburu asko inolako arrakasta gabe plazaratu ziren bere garaian. Baina ekuazio horrek (salmenta kopurua = liburuaren kalitatea) alde batera funtzionatzen ez badu, bestera ere ez. Alegia, gutxi saltzen den liburu bat ez da beti literaturaren historiako maisulan izango. Eta asko saltzen den obra bat ez da derrigor euli-bazka. Salduenen zerrendetan daude Dickens, Sallinger, García Márquez…
- Begiradan dago bekatua. Egia da idazterakoan norberarentzat idatzi behar dela. Baina, zeharka, irakurleari begira. Oharkabean edo propio, denok sartzen ditugu zenbait elementu, ñabardura eta “amu literario” irakurlearen interesa bereganatzea helburu dutenak. Gustuko pertsona konkistatzera irten aurretik orraztu eta kolonia botatzearen pareko zerbait da. Denok egiten dugu hori. Onartuak izan nahiagatik geure burua prostituitzea da arriskua. Ustez (ziur inork ez baitaki ezta ere) besteari gustatuko zaiona izan asmotan, garen bezala ez agertzea da arazoa. Adibidearekin jarraituz, gure burua ispiluan ez ezagutzeraino mozorrotzea. Hori da, zilegi izanik ere, gustuko ez duguna. Hori da, zalantza gabe, best seller batzuk egiten dutena. Ados. Amu eta orrazketak gorabehera, nork bere buruarekin zintzo izaten saiatuz, den bezala idaztea litzateke egokiena. Ados berriro. Eta, hori horrela, arrakasta lortu eta asko saltzen duenari, bejondeiola. Eta kito.

Zalantza gabe, gaur egungo idazle italiar ezagunenetakoa da Alessandro Baricco. Eleberriak idatzi ditu, antzerki-lanak, saiakerak, telebistarako saioetan parte hartu eta literatur lantegi berritzaile bat ere abian jarri du bere hirian, Torinon.
Baina, batez ere, 1996an argitaratutako eleberri labur eta bikain bati esker da ezaguna Baricco: Zeta (Igela argitaletxeak euskaraz plazaratua). Liburu horren arrakastak sortutako olatuak (Espainian bakarrik 40. berrargitalpenean doa), normala denez, bere izena mundu guztiko toplist-en aparretara eraman zuen, baina baita haren azpian itotzeko arriskuan ipini ere. Idatzitako liburuaren ustekabeko arrakastak euren egileengan izandako eragina (euskal eremuan, Kutsidazu bidea Ixabel kasu hartuta esate baterako) aztertzeko gaia izango litzateke.
Dena dela, Bariccok bere burua berriro ur-azalera atera eta proiektu berriak abian jartzeko modua aurkitu du azken urteetan. Zetaren bertsio zinematografikoa plazaratu den honetan (Hegoaldean Seda eta Iparraldean Soie izenez, zine areto guztietan ikusgai da), Baricco berak pelikula bat idatzi eta zuzendu du: Lezione 21.
Promoziorako elkarrizketa eta agerpenei ihes egiten dien arren, pelikula zuzendari gisa izandako esperientzia kontatuz, eta horrek literatura lanarekin duen harremana komentatuz artikulu luze bat idatzi du Bariccok, orain dela egun batzuk espainiar egunkari batean argitaratu dutena.
Bertan, beste gauza askoren artean, nobela bat idazterakoan edota pelikula bat filmatzean, hasieran egileak buruan zeukan ideia bukaera arte mantentzea zein zaila den adierazteko konparazio ikaragarri ona erabiltzen du: parkean galdutako haurra.
Hasieran kontatu nahi duzun ideia edo istorio hori bukaera arte aldatu gabe mantentzea, dio Bariccok, haur batekin eskutik helduta atrakzio parke bat zeharkatzearen antzekoa da. Zure bidean mila ezusteko traba, amu tentagarri, kolore, aurpegi eta bultzada trabeskatuko dira. Oso erraza da, konturatu gabe, hasieran zure alboan zegoen haur hura (zure hasierako ideia) galtzea, nola gertatu den arrastorik izan gabe. Une horretan, pausua gelditu eta parke ikaragarri horretan haurraren bila hastea edo beste ideia batekin aurrera jarraitzea erabaki beharko du egileak.
Ez Bariccoren esperientzia, ez haren maila izan gabe, eleberri bat idazterako garaian hasieran buruan duzun ideiari azken punturaino eustea zein nekeza den badakigu. Idazketa prozesuak, parkea zeharkatzeak, aurrez uste ez zenuen bideetatik eramaten zaitu, pertsonaia berriak sortarazi edota argumentua aldatzera behartzen zaitu. Maite duzun horrekin hitz egitera joan aurretik, esan behar dituzun hitz guztiak buruan eramatea bezala da: azkenean elkarrizketa ez da inondik inora zuk pentsatu moduan ateratzen.
Bihotz kontuetan fatala suerta daitekeen hori, dena dela, sorkuntzarako ez da hain tragikoa. Alde batera, beharrezkoa ere bada. Hasieran zenuen ideia (izan ipuin bat, pelikula bat, marrazki bat…) buruan zenuen bezalaxe eta inongo aldaketarik gabe burutzen tematzen bazara, bitako bat (edo biak batera): egoskorren kanpeoia zara edo elektrizitate poste batek baino malgutasun gutxiago duzu.
Izan ere, beste hark esan zuen bezala, bidea ibiltzean egiten da. Sorkuntza prozesuak zure ideiak aldatzen ditu eta aldatu egiten zaitu. Ez zara larritu behar ondorioz (eta Bariccoren adibidean jarraituz) hasieran zenuen haurrak parketik irtetean jertsea galdu, aurpegia txokolatez zikindu edo eskuan globo hori bat badu. Hala behar zuen seguruena. Kontua parketik zure haurrarekin irtetea da, eta ez beste norbaitek trukatu dizun umearekin edo Emakume Bizardunaren eskutik helduta.